શ્રાવણ માસના વદ પક્ષની છઠ, સાતમ, આઠમ અને નોમ આ ચાર દિવસો ધાર્મિક શ્રદ્ધા, વાનગીઓનો વૈભવ અને કૃષ્ણભક્તિનો અનોખો પર્વ-સમૂહ રચાવે છે. ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ અને પારિવારિક જીવનમાં આ તહેવારોનું સ્થાન અત્યંત વિશેષ છે.
રાંધણ છઠ
વાનગીઓનું સર્જન અને તૈયારી નુ પર્વ
શ્રાવણ વદ છઠના દિવસને રાંધણ છઠ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસ પછીના દિવસે એટલે કે શીતળા સાતમે ચૂલો સળગાવવાની મનાઈ હોવાથી, આ દિવસે આખો દિવસ વિવિધ વાનગીઓ રાંધવામાં આવે છે.
વાનગીઓની વિવિધતા
પૂરી, થેપલાં, તીખા-મીઠા વડાં, મોહનથાળ, તરેલાં મરચાં, સૂકી ભાજી, પાતરાં, ખાંડવી અને મકાઈ કે બાજરીના વડાં જેવી વાનગીઓ અગાઉથી તૈયાર કરવામાં આવે છે.
ચૂલાનું પૂજન
રાત્રે રસોઈ પૂર્ણ થયા બાદ રસોડાની સંપૂર્ણ સફાઈ કરવામાં આવે છે. ચૂલા કે ગેસના સગડીની કંકુ, આસોપાલવના પાન અને ચોખાથી પૂજા કરી તેના પર ઠંડું જળ છાંટી તેને શાંત કરવામાં આવે છે, જેથી બીજા દિવસે શીતળા માતા ચૂલામાં વિરામ કરી શકે.
શીતળા સાતમ
શ્રદ્ધા, આરોગ્ય અને ટાઢું ભોજન
શ્રાવણ વદ સાતમના દિવસ ને શીતળા સાતમ તરીખે ઊજવવામાં આવે છે. આ દિવસ આરોગ્યની દેવી શીતળા માતાને સમર્પિત છે, જે પરિવારને શીતળતા અને રોગમુક્ત જીવન પ્રદાન કરે છે.
ટાઢું ભોજન (ટાઢી સાતમ):
આ દિવસે ઘરમાં અગ્નિ પ્રગટાવાતી નથી. પરિવારના તમામ સભ્યો રાંધણ છઠના દિવસે બનાવેલું વાસી (ટાઢું) ભોજન જ પ્રેમથી ગ્રહણ કરે છે.
પૂજન અને વિધિ
મહિલાઓ વહેલી સવારે ઠંડા પાણીથી સ્નાન કરી, શીતળા માતાની પૂજા-અર્ચના કરે છે. કંકુ, નાડાછડી, બાજરીના કણ અને ઠંડા જળથી પૂજા કરીને પોતાના બાળકોના સુખ-સ્વાસ્થ્ય અને સંતાનપ્રાપ્તિ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
જન્માષ્ટમી (આઠમ):
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો જન્મોત્સવ
શ્રાવણ વદ આઠમ એટલે કે જન્માષ્ટમી, જે સમગ્ર ભારતમાં અત્યંત ધામધૂમ અને ભક્તિભાવથી ઊજવાય છે. આ પવિત્ર દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના આઠમા અવતાર શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ થયો હતો.
વ્રત અને ભક્તિ
ભક્તો આખો દિવસ નકોરડા કે ફરાળી ઉપવાસ રાખે છે. મંદિરોમાં સુંદર હિંડોળા સજાવવામાં આવે છે અને કૃષ્ણલીલાના ભજનો ગવાય છે.
મધ્યરાત્રિએ જન્મોત્સવ
રાત્રે ૧૨:૦૦ વાગ્યે ભગવાનનો જન્મ થતાં જ “નંદ ઘેર આનંદ ભયો, જય કન્હૈયા લાલ કી” ના નાદથી વાતાવરણ ગૂંજી ઊઠે છે. પંચામૃતથી બાલકૃષ્ણનો અભિષેક કરી માખણ-મિશ્રી અને પંજરીનો પ્રસાદ વહેંચવામાં આવે છે.
નંદ મહોત્સવ (નોમ):
ગોકુળનો આનંદ અને ઉત્સવ
શ્રાવણ વદ નોમના દિવસને નંદ મહોત્સવ અથવા નંદોત્સવ તરીકે ઊજવવામાં આવે છે. ગોકુળમાં નંદબાબાના ઘરે કૃષ્ણના આગમનની ખુશીમાં આ ઉત્સવ ઊજવાય છે.
મટકી ફોડ (દહીં-હાંડી)
ચોક અને શેરીઓમાં ઊંચાઈ પર માખણ-દહીંથી ભરેલી મટકી બાંધવામાં આવે છે, જેને ગોવિંદાઓની ટુકડી માનવ મિનારો બનાવીને ફોડે છે.
ઉલ્લાસ અને પ્રસાદ
લોકો એકબીજા પર દહીં, હળદર અને કંકુનું છંટકાવ કરીને નંદોત્સવનો આનંદ માણે છે. મંદિરોમાં રમકડાં અને મીઠાઈઓની ઉછામણ કરવામાં આવે છે.
આ ચાર દિવસીય તહેવાર શ્રેણી માત્ર ધાર્મિક વિધિઓ નથી, પરંતુ પરિવારને એકતાના સૂત્રમાં બાંધનાર, લોકજીવનને ઉત્સાહથી ભરનાર અને સંસ્કૃતિ તથા સ્વાસ્થ્યનું જતન કરનાર અમૂલ્ય વારસો છે.
