ડિજિટલ છેતરપિંડીમાં બેંકોની બેદરકારી સાબિત થાય તો ગ્રાહકને નુકસાનની ભરપાઈ કરવી પડશે? સુપ્રીમ કોર્ટની કડક ટિપ્પણી

ડિજિટલ અરેસ્ટ અને સાયબર ઠગાઈના વધતા કિસ્સાઓ વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટનો કડક અભિગમ • વોટ્સએપે 9,400 શંકાસ્પદ એકાઉન્ટ્સ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હોવાની માહિતી આપી • RBIના KYC નિયમોની પણ થશે સમીક્ષા

નવી દિલ્હી:

દેશમાં ડિજિટલ અરેસ્ટ અને ઓનલાઈન નાણાકીય છેતરપિંડીના વધતા બનાવો વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે બેંકોની જવાબદારી અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી છે. અદાલતે જણાવ્યું છે કે જો બેંકની યોગ્ય તકેદારીમાં ખામીના કારણે ગ્રાહક ડિજિટલ છેતરપિંડીનો ભોગ બને અને તેને આર્થિક નુકસાન થાય, તો તે નુકસાનની ભરપાઈ માટે બેંકને જવાબદાર ઠેરવવાના મુદ્દે વિચારણા થઈ શકે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની આ ટિપ્પણીઓથી બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં ગ્રાહકોની સુરક્ષા, શંકાસ્પદ નાણાકીય વ્યવહારો પર દેખરેખ અને સાયબર ગુનાઓ સામે અસરકારક પગલાં ભરવાની જરૂરિયાત ફરી ચર્ચામાં આવી છે. જોકે, આ અંગે અદાલતની અંતિમ દિશા કે કોઈ ચોક્કસ કેસમાં વળતરનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે કે નહીં, તે બાબતને અલગથી સમજવી જરૂરી છે.

બેંકોની જવાબદારી અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?

મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાગચી અને ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહનાની પીઠ ડિજિટલ અરેસ્ટ અને સાયબર છેતરપિંડીના મુદ્દે સ્વયંસંજ્ઞાનથી શરૂ થયેલી અરજીની સુનાવણી કરી રહી હતી.

સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે ભાર મૂક્યો કે ગ્રાહકોના નાણાંની સુરક્ષા કરવી બેંકોની મહત્ત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. જો બેંક શંકાસ્પદ વ્યવહારો ઓળખવામાં કે જરૂરી તકેદારી રાખવામાં નિષ્ફળ જાય અને તેના કારણે ગ્રાહકને નુકસાન થાય, તો બેંકની જવાબદારી નક્કી કરવાના મુદ્દે ગંભીરતાથી વિચારવું જોઈએ.

અદાલત સમક્ષ એવી પણ દલીલ રજૂ કરવામાં આવી કે સાયબર ઠગાઈના કિસ્સાઓમાં બેંકોની નિષ્ક્રિયતા સામે કડક પગલાં લેવાની જરૂર છે. વરિષ્ઠ વકીલ અને અદાલતના એમિકસ ક્યુરી એન.એસ. નપ્પિનાઈએ સુનાવણી દરમિયાન એક મહિલા સાથે થયેલી કથિત છેતરપિંડીનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં આશરે રૂ. 2.5 કરોડનું નુકસાન થયાનું જણાવાયું હતું.

અસામાન્ય ટ્રાન્ઝેક્શન પર બેંકે સતર્ક રહેવું પડશે?

સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશે બેંકોની કામગીરી અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. જો કોઈ ગ્રાહક સામાન્ય રીતે તેના ખાતામાંથી રૂ. 10,000 કે રૂ. 20,000ની જ લેવડદેવડ કરતો હોય અને અચાનક રૂ. 50,000 કે તેનાથી વધુની શંકાસ્પદ લેવડદેવડ થાય, તો બેંકે આવા વ્યવહારને ઓળખીને તેની તપાસ કરવી જોઈએ કે નહીં, તે મુદ્દો અદાલતે ઉઠાવ્યો હતો.

આ ચર્ચા પાછળનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે બેંકો ગ્રાહકના સામાન્ય વ્યવહારની પદ્ધતિથી અલગ દેખાતા ટ્રાન્ઝેક્શન પર નજર રાખે અને જરૂર પડે ત્યારે તેની ખરાઈ કરે.

સુનાવણીમાં નીચેના સંભવિત સુરક્ષા પગલાં પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો:

• શંકાસ્પદ વ્યવહારોની તપાસ: ગ્રાહકની સામાન્ય લેવડદેવડથી અસામાન્ય રીતે અલગ હોય તેવા વ્યવહારોની તાત્કાલિક ચકાસણી કરવી.
• ઓટોમેટેડ એલર્ટ સિસ્ટમ: શંકાસ્પદ નાણાકીય પ્રવૃત્તિ જણાય ત્યારે બેંકની સિસ્ટમ દ્વારા ચેતવણી મળે તેવી વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી.
• પોલીસને જાણ: ડિજિટલ અરેસ્ટ કે સાયબર છેતરપિંડી સાથે સંકળાયેલા શંકાસ્પદ વ્યવહારો અંગે સંબંધિત પોલીસ તંત્રને સમયસર જાણ કરવાની વ્યવસ્થા વિકસાવવી.

આ પગલાં અંગેની ચર્ચાને અંતિમ અમલમાં મૂકાયેલા આદેશ તરીકે નહીં, પરંતુ અદાલતમાં રજૂ થયેલી બાબતો અને સૂચિત ઉપાયો તરીકે જોવી જોઈએ.

ડિજિટલ અરેસ્ટથી દેશમાં કેટલું નુકસાન?

સુનાવણી દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર તરફથી રજૂ થયેલી માહિતી અનુસાર, સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપ અને જનજાગૃતિ અભિયાનો બાદ ડિજિટલ અરેસ્ટના બનાવોમાં ઘટાડો નોંધાયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. અહેવાલમાં આ ઘટાડો આશરે 50 ટકા હોવાનું જણાવાયું છે.

જોકે, આ ઘટાડા છતાં ચાલુ વર્ષ દરમિયાન આવા ગુનાઓને કારણે દેશમાં આશરે રૂ. 800 કરોડનું નુકસાન થયાનું સુનાવણીમાં જણાવાયું હતું. આ આંકડો કયા સમયગાળા અને કયા પ્રકારના કેસોને આવરી લે છે, તેની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ જરૂરી છે.

ડિજિટલ અરેસ્ટના કિસ્સાઓમાં ઠગો પોતાને પોલીસ, સીબીઆઈ, નાર્કોટિક્સ વિભાગ અથવા અન્ય સરકારી એજન્સીના અધિકારી તરીકે ઓળખાવી લોકોને વીડિયો કોલ દ્વારા ડરાવે છે. ત્યારબાદ ધરપકડ, તપાસ કે કાનૂની કાર્યવાહીનો ભય બતાવી નાણાં પડાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

નિષ્ણાતો વારંવાર ચેતવણી આપે છે કે કોઈ પણ કાયદા અમલીકરણ એજન્સી દ્વારા વીડિયો કોલ પર વ્યક્તિને ડિજિટલ રીતે કેદ રાખીને નાણાં ટ્રાન્સફર કરાવવાની પ્રક્રિયા કાયદેસરની ધરપકડનો વિકલ્પ નથી. આવા ફોન કે કોલ આવે તો ગભરાયા વગર સત્તાવાર માધ્યમથી ખરાઈ કરવી જરૂરી છે.

RBIના KYC નિયમોની પણ સમીક્ષા થશે?

સુપ્રીમ કોર્ટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)ના KYC સંબંધિત સુધારેલા માર્ગદર્શક નિયમોની અસરકારકતા અંગે પણ ધ્યાન દોર્યું હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

અદાલત સમક્ષ બે મુખ્ય મુદ્દા મહત્ત્વના બન્યા છે: પ્રથમ, સાયબર છેતરપિંડીમાં બેંકોની જવાબદારી કેવી રીતે નક્કી કરવી અને બીજો, ગેરકાયદેસર નાણાંની હેરફેર માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ‘મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ’ પર નિયંત્રણ કેવી રીતે લાવવું.

મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ એવા બેંક ખાતાઓને કહેવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ ઠગાઈથી મેળવેલા નાણાં એક ખાતામાંથી બીજા ખાતામાં ખસેડવા માટે થાય છે. આવા ખાતાઓ ઘણી વખત અન્ય વ્યક્તિના નામે ખોલવામાં આવે છે અથવા ખાતાધારકને લાલચ આપીને તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે RBI પાસે અધિકૃત નાણાકીય સંસ્થાઓની યાદી રજૂ કરવા પણ જણાવ્યું છે. KYC સુધારાના પ્રસ્તાવિત નિયમો અને બેંકોની તકેદારીમાં ખામી હોય ત્યારે ગ્રાહકને વળતર આપવા માટેના કાનૂની માળખાની અસરકારકતા અંગે અદાલત વિચારણા કરી રહી છે.

વોટ્સએપે 9,400 શંકાસ્પદ એકાઉન્ટ્સ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો

ડિજિટલ છેતરપિંડી સામે ચાલી રહેલી કાર્યવાહી વચ્ચે વોટ્સએપે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે તેણે અત્યાર સુધીમાં 9,400 શંકાસ્પદ એકાઉન્ટ્સ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.

આ કાર્યવાહી સાયબર ઠગાઈ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા એકાઉન્ટ્સ સામે પગલાં ભરવાના પ્રયાસનો ભાગ છે. જોકે, એકાઉન્ટ્સ પર પ્રતિબંધ મૂકવો એ સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ નથી. ઠગો નવા નંબર અને એકાઉન્ટ્સ દ્વારા ફરી સક્રિય થઈ શકે છે, તેથી બેંકો, ટેલિકોમ કંપનીઓ, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને પોલીસ વચ્ચે સંકલન જરૂરી બને છે.

ગ્રાહકોએ છેતરપિંડીથી બચવા શું કરવું?

• અજાણ્યા વ્યક્તિના કહેવાથી કોઈને OTP, PIN, પાસવર્ડ કે બેંકની ગુપ્ત માહિતી આપવી નહીં.
• પોલીસ કે સરકારી અધિકારી હોવાનો દાવો કરતા વીડિયો કોલથી ગભરાઈને નાણાં ટ્રાન્સફર ન કરવાં.
• બેંક ખાતામાં શંકાસ્પદ વ્યવહાર જણાય તો તરત બેંકનો સંપર્ક કરવો.
• સાયબર નાણાકીય છેતરપિંડી થાય તો તાત્કાલિક 1930 હેલ્પલાઇન પર સંપર્ક કરવો અને gov.in પર ફરિયાદ નોંધાવવી.
• બેંક સ્ટેટમેન્ટ, ટ્રાન્ઝેક્શન આઈડી, ફોન નંબર, મેસેજ અને અન્ય પુરાવા સાચવી રાખવા.