નવી દિલ્હી:
કેન્દ્રની મોદી સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલી ‘સમુદ્ર મંથન’ રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન યોજના હવે રાજકીય વિવાદના કેન્દ્રમાં આવી છે. એક તરફ સરકાર આ યોજનાને દેશની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવી રહી છે, તો બીજી તરફ કોંગ્રેસે યોજનાના અમલ અને તેમાં ખાનગી કંપનીઓને મળનારા લાભ અંગે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
કોંગ્રેસના પ્રવક્તા શક્તિસિંહ ગોહિલે આક્ષેપ કર્યો છે કે રૂ. 84,084 કરોડની આ યોજના અદાણી ગ્રુપ સાથે જોડાયેલી વેલસ્પન એક્સપ્લોરેશન લિમિટેડ (AWEL) માટે ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે. કોંગ્રેસે તો ત્યાં સુધી માંગ કરી છે કે યોજના રદ કરવામાં આવે અથવા મંજૂર કરાયેલી સમગ્ર રકમ સરકારી ઊર્જા કંપની ONGCને ફાળવવામાં આવે.
રૂ. 84 હજાર કરોડની યોજના, રાજકીય ગરમાવો
કેન્દ્રીય કેબિનેટે ‘સમુદ્ર મંથન’ યોજનાને મંજૂરી આપી છે. નાણાકીય વર્ષ 2030-31 સુધી અમલમાં રહેનારી આ યોજના માટે રૂ. 84,084 કરોડનું બજેટ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.
સરકારનો દાવો છે કે દેશના વિશાળ ઓફશોર વિસ્તારમાં રહેલી તેલ અને ગેસની સંભાવનાઓનો મહત્તમ ઉપયોગ કરીને ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત બનાવવાનો આ પ્રયાસ છે. સ્થાનિક સ્તરે તેલ અને ગેસનું ઉત્પાદન વધારવા ઉપરાંત હાઇડ્રોકાર્બન ક્ષેત્રમાં રોકાણ અને નવી ટેક્નોલોજીને પ્રોત્સાહન આપવાનું પણ યોજનાનું લક્ષ્ય છે.
પરંતુ કોંગ્રેસે યોજનાની નીતિ અને તેના લાભાર્થીઓને લઈને જ સવાલો ઊભા કર્યા છે.
‘અદાણી ગ્રુપને સીધો લાભ મળી શકે’
શક્તિસિંહ ગોહિલે આક્ષેપ કરતાં જણાવ્યું કે સરકાર દ્વારા તૈયાર કરાયેલા માળખાના કારણે અદાણી ગ્રુપની AWELને યોજનાનો મોટો આર્થિક લાભ મળી શકે છે.
કોંગ્રેસના જણાવ્યા મુજબ, યોજના હેઠળ તેલ અને ગેસની શોધખોળ સાથે સંકળાયેલા વિવિધ ખર્ચમાં સરકાર 50 ટકા સુધીની નાણાકીય સહાય કરી શકે છે.
આ સહાયમાં ઊંડા સમુદ્રમાં ડ્રિલિંગ, 2D અને 3D સિસ્મિક સર્વે, AI આધારિત ભૂ-વૈજ્ઞાનિક ડેટાની પ્રક્રિયા તેમજ ઓફશોર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવી કામગીરીનો સમાવેશ થાય છે.
કોંગ્રેસનો સવાલ છે કે જ્યારે આટલી મોટી સરકારી સહાય ઉપલબ્ધ થવાની છે ત્યારે તેનો સૌથી મોટો લાભ કોને મળશે?
AWELમાં અદાણીની ભાગીદારીનો મુદ્દો
ગોહિલે દાવો કર્યો કે વેલસ્પન એક્સપ્લોરેશન લિમિટેડમાં અદાણી ગ્રુપની 65 ટકા ભાગીદારી છે, જ્યારે બાકીની ભાગીદારી વેલસ્પન ગ્રુપ પાસે છે.
આ જ મુદ્દાને આધારે કોંગ્રેસે સરકારની નીતિ સામે નિશાન સાધ્યું છે. કોંગ્રેસે કટાક્ષ કર્યો કે જો જાહેર નાણાંમાંથી ખાનગી કંપનીઓના શોધખોળ ખર્ચમાં મોટો હિસ્સો સરકાર ઉઠાવશે તો ‘સમુદ્ર મંથન’ કોના માટે ‘અમૃત કાળ’ સાબિત થશે?
ઊંડા સમુદ્રમાં એક કૂવો એટલે રૂ. 1,100 કરોડથી વધુનું જોખમ!
ઓફશોર તેલ અને ગેસની શોધખોળ સામાન્ય કામગીરી નથી. ઊંડા સમુદ્રમાં એક જ કૂવાની શોધખોળ પાછળ રૂ. 1,100 કરોડથી વધુનો ખર્ચ થઈ શકે છે, એવો દાવો કોંગ્રેસે કર્યો છે.
આટલી મોંઘી અને જોખમી કામગીરીમાં સરકાર જો ખર્ચનો મોટો હિસ્સો ઉઠાવે છે તો ખાનગી કંપનીઓ માટે જોખમ ઘટે છે અને સરકારી સહાયથી શોધખોળને વેગ મળે છે.
કોંગ્રેસે આ જ વ્યવસ્થાને લઈને પારદર્શિતા અને લાભાર્થી અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.
AWEL પાસે અનેક વિસ્તારોમાં શોધખોળના અધિકારો હોવાનો દાવો
ગોહિલે એવો પણ દાવો કર્યો કે AWEL પાસે મુંબઈ ઓફશોર બેસિનના B-9 ક્લસ્ટર, MB-OSN-2005/2 બ્લોક, તાપી-દમણ અને કચ્છ વિસ્તારમાં શોધખોળના અધિકારો છે.
કોંગ્રેસનો દાવો છે કે આગામી સમયમાં આ વિસ્તારોમાં મોટા પાયે તેલ અને ગેસની શોધખોળ થવાની સ્થિતિમાં સરકારની નાણાકીય સહાય અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓનો લાભ ખાનગી કંપનીને મળી શકે છે.
‘ONGC ક્યાં છે?’ કોંગ્રેસનો સરકારને સવાલ
આ સમગ્ર વિવાદમાં કોંગ્રેસે સૌથી મોટો સવાલ સરકારી કંપની ONGCની ભૂમિકાને લઈને કર્યો છે.
શક્તિસિંહ ગોહિલે સવાલ કર્યો કે ભારત પાસે દાયકાઓનો અનુભવ ધરાવતી જાહેર ક્ષેત્રની કંપની ONGC છે, ત્યારે આટલી મોટી રાષ્ટ્રીય યોજના હેઠળ ONGCને કેન્દ્રસ્થાને કેમ રાખવામાં આવી નથી?
કોંગ્રેસના મતે, જો રૂ. 84,084 કરોડની રકમ ONGCને આપવામાં આવે તો સરકારી કંપની પોતાની શોધખોળ ક્ષમતા વધારી શકે, નવા પ્રોજેક્ટ હાથ ધરી શકે અને મોટા પાયે રોજગારીનું સર્જન પણ કરી શકે.
સરકારનો તર્કઃ ઊર્જા સુરક્ષા માટે ‘સમુદ્ર મંથન’
બીજી તરફ સરકારની દલીલ સંપૂર્ણપણે અલગ છે.
સરકારના જણાવ્યા મુજબ, ભારતની વધતી ઊર્જા જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને દેશના ઓફશોર ક્ષેત્રમાં રહેલા સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે.
યોજનાના મુખ્ય હેતુઓમાં—
- દેશની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત કરવી
- સ્થાનિક તેલ અને ગેસનું શોધખોળ તથા ઉત્પાદન વધારવું
- ઓફશોર ક્ષેત્રમાં રોકાણ વધારવું
- નવી ટેક્નોલોજી અને AIનો ઉપયોગ પ્રોત્સાહિત કરવો
- હાઇડ્રોકાર્બન ક્ષેત્રમાં જોખમ ઘટાડવું
- અને ‘વિકસિત ભારત’ના લક્ષ્યને આગળ વધારવું
સામેલ છે.
‘આધુનિક સમુદ્ર મંથન’થી હવે રાજકીય મંથન
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 2025ના સ્વતંત્રતા દિવસના સંબોધનમાં ભારતની સમુદ્રી ઊર્જા ક્ષમતાના ઉપયોગને ‘આધુનિક સમુદ્ર મંથન’ સાથે સાંકળ્યો હતો.
હવે એ જ ‘સમુદ્ર મંથન’ યોજના રાજકીય મંથનનું કારણ બની છે.
એક તરફ સરકાર તેને ઊર્જા આત્મનિર્ભરતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટેનું મોટું પગલું ગણાવી રહી છે, તો બીજી તરફ કોંગ્રેસ તેને ખાનગી કંપનીઓને સરકારી નાણાંથી ફાયદો પહોંચાડતી નીતિ તરીકે રજૂ કરી રહી છે.
હવે નજર પારદર્શિતા પર
રૂ. 84,084 કરોડ જેવી વિશાળ રકમ ધરાવતી યોજનામાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ રહેશે કે સરકારી સહાયનો લાભ કઈ કંપનીને, કયા માપદંડથી અને કેટલી હદ સુધી મળશે?
કોંગ્રેસે યોજના સામે સવાલો ઉઠાવીને સરકારને ઘેરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. જોકે, કોંગ્રેસના આક્ષેપો અંગે કેન્દ્ર સરકાર અથવા અદાણી ગ્રુપ તરફથી તાત્કાલિક કોઈ પ્રતિક્રિયા સામે આવી નથી.
આથી ‘સમુદ્ર મંથન’ની આગામી કડીમાં માત્ર સમુદ્રમાંથી તેલ-ગેસ બહાર આવશે કે પછી રાજકીય રીતે પણ કોઈ ‘અમૃત’ બહાર આવશે તે જોવાનું રહેશે.
