નવી દિલ્હી,
કેન્દ્રીયમંત્રીમંડળે’ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ્સ’ (FTSCs) માટેની કેન્દ્ર પ્રાયોજિત યોજનાને વધુ પાંચ વર્ષ માટે લંબાવવાની મંજૂરી આપી છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય બળાત્કારનાકેસો અને ‘પ્રોટેક્શન ઓફ ચિલ્ડ્રનફ્રોમસેક્સ્યુઅલઓફેન્સીસ’ (POCSO) એક્ટ, 2012 હેઠળ નોંધાયેલાગુનાઓમાં ઝડપી સુનાવણી અને સમયસર ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ વિસ્તૃત યોજના આગામી પાંચ વર્ષ સુધી અમલમાં રહેશે અને દેશભરમાં હાલના 779 કાર્યરત કોર્ટના નેટવર્કને વધારીને 850 સુધી લઈ જશે. આ નિર્ણયથી મહિલાઓ અને બાળકો સાથે સંકળાયેલા જાતીય ગુનાઓનાપેન્ડિંગકેસોનો નિકાલ કરવાની ન્યાયિક પ્રણાલીની ક્ષમતા મજબૂત થશે તેવી અપેક્ષા છે. આ નિર્ણયનું સ્વાગત કરતા વડાપ્રધાન નરેન્દ્રમોદીએ કહ્યું કે, યોજના ચાલુ રહેવાથી ન્યાય આપવામાં થતો વિલંબ ઘટાડવામાં મદદ મળશે. વડાપ્રધાન મોદીએ બુધવારે ‘X’ (ટ્વિટર) પર લખ્યું, “વિલંબમાં ઘટાડો, ન્યાયમાં ઝડપ!”
ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ્સ માટે 3,788 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા
આ યોજનાને કુલ 3,788.04 કરોડ રૂપિયાના નાણાકીય ખર્ચ સાથે મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આમાંથી કેન્દ્ર સરકાર 2,353.15 કરોડ રૂપિયાનું યોગદાન આપશે, જ્યારે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો મળીને 1,434.89 કરોડ રૂપિયા ફાળવશે.
કેન્દ્ર સરકારનો હિસ્સો ‘નિર્ભયા ફંડ’માંથી પૂરો પાડવામાં આવશે. મંજૂર કરાયેલી નાણાકીય વ્યવસ્થા હેઠળ, આ અદાલતોના સંચાલન ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિતપ્રદેશોને આર્થિક સહાય મળતી રહેશે.
દેશભરમાં 850 અદાલતો કાર્યરત થશે
વિસ્તૃત યોજના હેઠળ, સરકાર ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ્સની સંખ્યા હાલની 779 થી વધારીને 850 કરવાની યોજના ધરાવે છે. આ વિસ્તરણનો નિર્ણય જિલ્લાવાર બળાત્કાર અને POCSO કેસોનીપેન્ડન્સી (બાકી કેસોની સંખ્યા) ના આધારે લેવામાં આવશે.
દરેક અદાલતમાં એક સમર્પિત ન્યાયિક અધિકારી, ખાસ તે અદાલત માટે નિયુક્ત કરાયેલા એક સ્પેશિયલ પબ્લિક પ્રોસિક્યુટર (સરકારી વકીલ) અને છ સહાયક કર્મચારીઓ હશે. આ વ્યવસ્થાનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે આવા સંવેદનશીલ કેસો પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવે અને તેની ઝડપથી સુનાવણી થઈને નિકાલ આવે.
આ અદાલતોને’વલ્નરેબલવિટનેસડિપોઝિશનસેન્ટર્સ’ (સંવેદનશીલ સાક્ષીઓ માટે જુબાની કેન્દ્રો) અને ખાસ રીતે તૈયાર કરાયેલી કોર્ટરૂમસુવિધાઓનું સમર્થન પણ મળશે. આ વ્યવસ્થાઓનો હેતુ ન્યાયિક કાર્યવાહી દરમિયાન પીડિતો અને સાક્ષીઓ માટે વધુ સુરક્ષિત, આરામદાયક અને બાળ-મૈત્રીપૂર્ણ વાતાવરણ પૂરું પાડવાનો છે. આ વિસ્તૃત યોજનાથી બળાત્કાર અને POCSO (પોક્સો) કેસોનાપીડિતોને કેવી રીતે લાભ થશે?
આ યોજના ચાલુ રાખવાથી બળાત્કાર અને POCSO કેસોના મોટા પ્રમાણમાં પેન્ડિંગ (નિર્ણય બાકી હોય તેવા) કેસોનો નિકાલ કરવામાં મદદ મળશે અને પીડિતોને ટૂંકા સમયગાળામાં ન્યાય મેળવવામાં સહાય થશે. મહિલાઓ અને બાળકો સાથે સંકળાયેલા કેસોને અગ્રતા આપીને, આ પહેલ સમાજના સંવેદનશીલ વર્ગો માટે ન્યાય સુધીની પહોંચ સુધારવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે. ખાસ તૈયાર કરવામાં આવેલી કોર્ટ સુવિધાઓ અને સમર્પિત કર્મચારીઓ દ્વારા ન્યાયિક પ્રક્રિયાનેપીડિતો—ખાસ કરીને બાળકો—ની જરૂરિયાતો પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બનાવવાની અપેક્ષા છે.
સરકાર ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટોના કામગીરી પર દેખરેખ રાખશે
ન્યાય વિભાગ,રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિતપ્રદેશોનાવહીવટીતંત્રો સાથે મળીને આ વિસ્તૃત યોજનાના અમલીકરણ પર દેખરેખ રાખશે. કોર્ટોની કામગીરી પર ‘FTSC ડેશબોર્ડ’, સમયાંતરે મળતા પ્રગતિ અહેવાલો અને ખર્ચનાનિવેદનો દ્વારા નજર રાખવામાં આવશે. કેન્દ્ર સરકાર, અમલીકરણની સમીક્ષા કરવા અને વ્યવહારુ પડકારોને ઉકેલવા માટે હાઈકોર્ટ અને રાજ્ય સરકારો સાથે નિયમિત પરામર્શ પણ કરશે. આ નેટવર્કનો વિસ્તાર વિવિધ જિલ્લાઓમાંપેન્ડિંગ રહેલા બળાત્કાર અને POCSO કેસોની સંખ્યા પર આધારિત રહેશે, જેથી જ્યાં સૌથી વધુ જરૂર હોય ત્યાં વધારાની કોર્ટો સ્થાપિત કરી શકાય.
ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટોએ ૪ લાખથી વધુ કેસોનો નિકાલ કર્યો છે
‘ક્રિમિનલ લો (એમેન્ડમેન્ટ) એક્ટ, ૨૦૧૮’ (ફોજદારી કાયદામાં સુધારા અધિનિયમ, ૨૦૧૮) અને સુપ્રીમકોર્ટનાનિર્દેશો બાદ ૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૯ના રોજ ‘ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ’ યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. હાલમાં તે ૨૯ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિતપ્રદેશોમાં કાર્યરત છે. યોજનાની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં, ૩૯૯ વિશિષ્ટ POCSO કોર્ટો સહિત કુલ ૭૭૯ કાર્યરત કોર્ટોએ મળીને ૪,૦૨,૪૫૭ કેસોનો નિકાલ કર્યો છે.
