નવી દિલ્હી,
કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટને જાણ કરી છે કે તે ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવનેરોકવા માટે યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) દ્વારા લાવવામાં આવેલા વિવાદાસ્પદ નિયમો પર પુનર્વિચાર કરશે. સરકારે સર્વોચ્ચ અદાલતને જણાવ્યું કે, આ નિયમોનીજોગવાઈઓ અંગે વ્યક્ત કરવામાં આવેલી ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, તે આ નિયમોની સમીક્ષા કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવાની યોજના બનાવી રહી છે. સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કોર્ટને ખાતરી આપી હતી કે તમામ સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવામાં આવશે અને કોઈ પણ વર્ગને ભય, અસંતોષ કે ભેદભાવનો અનુભવ ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવશે.
ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) ની અધ્યક્ષતાવાળીખંડપીઠેગુરુવારે આ નિયમોનેપડકારતીઅરજીઓ પર સુનાવણી કરી હતી અને તેના સંભવિત અર્થઘટન તથા અમલીકરણ અંગે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી. સુનાવણી દરમિયાન, CJI એ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આવા નિયમો ઘડતી વખતે દરેક વિદ્યાર્થીનાહિતોનું રક્ષણ થવું જોઈએ અને દેશની યુવા પેઢીને ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ. આ ઘટનાક્રમ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ આ વિવાદાસ્પદ નિયમોના અમલીકરણ પર રોક (સ્ટે) લગાવી દીધી હતી.
અરજદારોએ દલીલ કરી છે કે નવા નિયમો ભેદભાવપૂર્ણ અને બાકાત રાખનારા (exclusionary) છે. તેમનું કહેવું છે કે આ નિયમો’જનરલ કેટેગરી’ (સામાન્ય વર્ગ) ના વિદ્યાર્થીઓને સમાન રક્ષણ આપવામાં નિષ્ફળ જઈને બંધારણીય સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણી દરમિયાન શું થયું?
કાર્યવાહી દરમિયાન, વકીલ વિષ્ણુ શંકર જૈને નવા UGC નિયમો હેઠળ આપવામાં આવેલી ‘જાતિ આધારિત ભેદભાવ’ની વ્યાખ્યા પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે દલીલ કરી હતી કે કાયદાએ એવી ધારણા ન બાંધવી જોઈએ કે ભેદભાવ માત્ર સમાજના કોઈ ચોક્કસ વર્ગ વિરુદ્ધ જ થઈ શકે છે. જૈનેખંડપીઠ સમક્ષ રજૂઆત કરી, “હું જાતિ આધારિત ભેદભાવની આ વ્યાખ્યા પર રોક લગાવવાની માંગ કરું છું. કાયદો એવી ધારણા ન રાખી શકે કે ભેદભાવ માત્ર કોઈ ચોક્કસ વર્ગ વિરુદ્ધ જ થશે. એવું માની ન શકાય કે ભેદભાવ માત્ર એક જ વર્ગ વિરુદ્ધ થાય છે.” તેમની દલીલોના જવાબમાં, CJI સૂર્ય કાંતે દેશના વિવિધ ભાગોના વિદ્યાર્થીઓ સાથે જોડાયેલી એક કાલ્પનિક પરિસ્થિતિ રજૂ કરી.
તેમણે પૂછ્યું કે જો દક્ષિણ ભારતનો કોઈ વિદ્યાર્થી ઉત્તર ભારતની યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ લે, અથવા ઉત્તર ભારતનો કોઈ વિદ્યાર્થી દક્ષિણ ભારતની સંસ્થામાં પ્રવેશ લે, અને બંને પક્ષો એકબીજાની જાતિ જાણતા ન હોવા છતાં, તે વિદ્યાર્થીનેઅપમાનજનક કે કટાક્ષપૂર્ણ ટિપ્પણીઓનો સામનો કરવો પડે, તો શું થશે? મુખ્ય ન્યાયાધીશે પ્રશ્ન કર્યો કે નવા નિયમોની કઈ જોગવાઈ આવી પરિસ્થિતિને આવરી લેશે. તેના જવાબમાં, જૈને કહ્યું કે નિયમોની કલમ 3(e) આવા કિસ્સાઓનેઆવરી લે છે. ‘નવી વ્યાખ્યામાં’રેગિંગ’નો ઉલ્લેખ નથી’
જૈને એ પણ ધ્યાન દોર્યું કે નવી વ્યાખ્યામાં’રેગિંગ’ (ragging) શબ્દનો સ્પષ્ટપણે સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી. આ મામલામાં હાજર રહેલા અન્ય એક વકીલે દલીલ કરી હતી કે નવા નિયમનકારીમાળખા હેઠળ યુનિવર્સિટીઓનેજાતિના આધારે વિભાજિત કરવામાં આવી રહી છે.
સુનાવણી દરમિયાન, મુખ્ય ન્યાયાધીશે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સમાજમાં વિભાજન ઊભું થવાની શક્યતા અંગે વ્યાપક ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી. “૭૫ વર્ષ પછી, જાતિવિહીન સમાજ બનવાની દિશામાં આપણે જે કંઈ પણ હાંસલ કર્યું છે, શું હવે આપણે પછાત (અથવા પ્રતિગામી) સમાજ બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ?” એવો પ્રશ્ન મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્ય કાંતે કર્યો.
તેમણે વિવિધ સાંસ્કૃતિક અને ભૌગોલિક પૃષ્ઠભૂમિમાંથી, ખાસ કરીને દેશના દક્ષિણ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભાગોમાંથીયુનિવર્સિટીઓમાં આવતા વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા સામનો કરવામાં આવતી સમસ્યાઓ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો.
મુખ્ય ન્યાયાધીશે અવલોકન કર્યું કે વિદ્યાર્થીઓ જ્યારે શિક્ષણ માટે અન્ય પ્રદેશોમાં જાય છે, ત્યારે તેઓ ઘણીવાર પોતાની સાંસ્કૃતિક ઓળખ સાથે લઈને જતા હોય છે. જેઓ તેમની પરંપરાઓથી અજાણ હોય છે, તેઓ ક્યારેક એવી ટિપ્પણીઓ કરી બેસે છે જે અપમાનજનક અથવા દુઃખદાયક હોઈ શકે છે.
તેમણે જાતિના આધારે અલગ હોસ્ટેલરાખવાના સૂચન અંગે પણ વાંધો વ્યક્ત કર્યો. “અરે ભાઈ, આંતર-જાતીય લગ્નો પણ થાય છે. અમે પણ એવી હોસ્ટેલોમાં રહ્યા છીએ જ્યાં બધા સાથે રહેતા હતા,” એમ મુખ્ય ન્યાયાધીશે ટિપ્પણી કરી.
મુખ્ય ન્યાયાધીશનું કેન્દ્રને સમિતિ રચવા અંગે વિચારણા કરવા સૂચન
કાર્યવાહી દરમિયાન, મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્ય કાંતે સંકેત આપ્યો કે કોર્ટ તાત્કાલિક કોઈ આદેશ પસાર કરવા માંગતી નથી, પરંતુ તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે નિયમોને લઈને જે ચિંતાઓ છે તે અંગે ન્યાયતંત્રને વિશ્વાસમાં લેવું જરૂરી છે. “અમે ઈચ્છીએ છીએ કે સમગ્ર સમાજ પ્રગતિ કરે,” મુખ્ય ન્યાયાધીશે કહ્યું. તેમણે સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાનેનિયમો અંગેની ચિંતાઓની તપાસ કરવા માટે કેટલીક પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓની બનેલી સમિતિ રચવાની શક્યતા પર વિચાર કરવા કહ્યું. મુખ્ય ન્યાયાધીશે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો હોવો જોઈએ કે સમાજ ભેદભાવ કે વિભાજન વિના એકસાથે પ્રગતિ કરે.
ઈન્દિરાજયસિંગે ૨૦૧૨ના યુજીસી (UGC) નિયમોનાપેન્ડિંગ કેસનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો
સુનાવણી દરમિયાન, વરિષ્ઠ વકીલ ઈન્દિરાજયસિંગે ધ્યાન દોર્યું કે ૨૦૧૨ના યુજીસીનિયમોનેપડકારતી એક અરજી ૨૦૧૯થી સુપ્રીમ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ છે. તેમણે રજૂઆત કરી કે અગાઉનાનિયમોની જગ્યાએ હવે નવું ૨૦૨૬નું માળખું આવી રહ્યું છે, અને દલીલ કરી કે પેન્ડિંગ રહેલા આ મામલા પર પણ વિચાર થવો જોઈએ.
આ બાબતે તેમની રજૂઆતનો જવાબ આપતા, મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્ય કાંતે કહ્યું કે ૨૦૧૨ના નિયમોની તપાસ કરતી વખતે અદાલત વધુ પાછળ જઈ શકે નહીં. મુખ્ય ન્યાયાધીશે એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો કે યુનિવર્સિટી પરિસરોમાં કોઈ પણ પ્રકારનું વિભાજન (અલગતા) ન હોવું જોઈએ.
