આપણા દેશમાં દિવાળી કે ખુશીના કોઈપણ પ્રસંગની ઉજવણી ફટાકડા વિના અધૂરી માનવામાં આવે છે. આકાશમાં ખીલતા રંગબેરંગી રોકેટ્સ અને અવાજ કરતા ફટાકડાઓ બાળપણથી લઈને આજદિન સુધી સૌ કોઈને આકર્ષિત કરતા આવ્યા છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણા હાથ સુધી પહોંચતા આ ફટાકડાનો ઇતિહાસ શું છે અને તે કેવી રીતે બને છે? તાજેતરના વર્ષોમાં ચર્ચામાં આવેલા ‘ગ્રીન ફટાકડા’ (Green Crackers) પાછળનું વિજ્ઞાન શું છે?
આવો જાણીએ ફટાકડા સાથે જોડાયેલી આ રસપ્રદ અને ઉપયોગી માહિતી.
૧. શિવાકાશી
ભારતની ફટાકડાની રાજધાની બનવાની રોચક કહાની
ભારતમાં ફટાકડા સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડવાનું મોટું શ્રેય તમિલનાડુના શિવાકાશી શહેરને જાય છે.
શરૂઆતની શરૂઆત
૧૯૨૦ના દાયકામાં શણમુગા નાદર અને અય્યા નાદર નામના બે પિતરાઈ ભાઈઓ શિવાકાશીથી કલકત્તા ગયા અને ત્યાં માચીસ બનાવવાની ફેક્ટરીમાં કામ શીખ્યા.
કારખાનાની સ્થાપના
કામ શીખીને તેઓ પરત શિવાકાશી આવ્યા અને માચીસનું કારખાનું શરૂ કર્યું.
ફટાકડા તરફ પ્રયાણ
૧૯૪૦માં જ્યારે ભારત સરકારે વિસ્ફોટક નિયમો (Explosives Rules) બનાવ્યા, ત્યારે તેમણે માચીસની સાથોસાથ ફટાકડા બનાવવાનું પણ શરૂ કર્યું.
આબોહવાકીય અનુકૂળતા
શિવાકાશીનું વાતાવરણ સૂકું અને ઓછો વરસાદ ધરાવતું હોવાથી તે ફટાકડા બનાવવા માટે ઉત્તમ સાબિત થયું. ધીમે-ધીમે આ શહેર ભારતની ‘ફટાકડાની રાજધાની’ બની ગયું, જે આજે પણ દેશના 80 ટકાથી વધુ ફટાકડા બનાવે છે.
૨. પરંપરાગત ફટાકડા અને સ્વાસ્થ્ય પર તેની ઘાતક અસરો
વર્ષ ૨૦૧૮માં જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે વધતા જતા વાયુ પ્રદૂષણને કારણે ઝેરી ફટાકડા પર કડક વલણ અપનાવ્યું, ત્યારે વિજ્ઞાનીઓએ તેના વિકલ્પ પર કામ શરૂ કર્યું. સામાન્ય ફટાકડામાં વપરાતા તત્વો માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત જોખમી હોય છે:
બેરિયમ નાઇટ્રેટ (Barium Nitrate):
ફટાકડામાં આકાશમાં દેખાતો લીલો રંગ મેળવવા માટે આ ઝેરી રસાયણ વપરાય છે.
ઘાતક ધાતુઓ
તેમાં સીસું (Lead), પારો (Mercury), આર્સેનિક અને લિથિયમ જેવા તત્વોનો ભરપૂર ઉપયોગ થતો હતો, જે ફેફસાં અને મગજ માટે ઝેર સમાન ગણાય છે.
રાખ (Ash)
પરંપરાગત ફટાકડામાં રાખનો ઉપયોગ થતો હોવાથી વિસ્ફોટ પછી હવામાં કાળી રજકણોની ઘાતક ધૂળ ફેલાતી હતી.
૩. ગ્રીન ફટાકડા શું છે? (તેનું અસલી વિજ્ઞાન)
આ ગંભીર સમસ્યાના ઉકેલ રૂપે ભારત સરકારની CSIR (કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ) અને તેની નાગપુર સ્થિત પ્રયોગશાળા NEERI (નેશનલ એન્વાયર્નમેન્ટલ એન્જિનિયરિંગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) ના વૈજ્ઞાનિકોએ સંશોધન કરીને એક નવી ફોર્મ્યુલા તૈયાર કરી.
ગ્રીન ફટાકડા નામ તેના રંગ પરથી નહીં, પરંતુ પર્યાવરણને ઓછું નુકસાન પહોંચાડવાના ગુણધર્મને કારણે પડ્યું છે. દેખાવ, અવાજ અને પ્રકાશમાં તે સામાન્ય ફટાકડા જેવા જ હોય છે, પણ તેની બનાવટમાં કેમિકલ્સ સાવ અલગ હોય છે. પરંપરાગત ફટાકડાની સરખામણીમાં આ ફટાકડા હવામાં ૩૦ ટકા જેટલું ઓછું પ્રદૂષણ (PM 2.5 અને PM 10 રજકણો) ફેલાવે છે અને તેનો અવાજ પણ મર્યાદિત હોય છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ ગ્રીન ફટાકડાને મુખ્યત્વે ત્રણ કેટેગરીમાં વિકસાવ્યા છે.
1. સ્વાસ (SWAS – Safe Water Releaser)
આ ફટાકડા ફૂટે ત્યારે તેમાંથી અતિ-ઝીણી પાણીની વરાળ છૂટે છે. આ વરાળ વિસ્ફોટથી ઉત્પન્ન થતી ધૂળ અને રાખના કણોને પકડીને જમીન પર બેસાડી દે છે, જેથી ધુમાડો હવામાં ફેલાતો અટકે છે.
2. સ્ટાર (STAR – Safe Thermite Cracker)
આ પ્રકારમાં પોટેશિયમ નાઇટ્રેટ અને સલ્ફરનો ઉપયોગ ખૂબ મર્યાદિત કરી દેવાયો છે. તેમાં બળતણ અને ઓક્સિડાઇઝર તરીકે ખાસ વિકસાવેલું સલામત મિશ્રણ વપરાય છે, જે ઓછો ધુમાડો અને ઓછો અવાજ પેદા કરે છે.
3. સફલ (SAFAL – Safe Minimal Aluminium): સામાન્ય ફટાકડામાં તેજસ્વી ચમકારો લાવવા માટે એલ્યુમિનિયમ પાઉડર વપરાય છે જે ફેફસાંને નુકસાન કરે છે. સફલ ફટાકડામાં એલ્યુમિનિયમની માત્રા ઘટાડીને તેની જગ્યાએ મેગ્નેશિયમ અને અન્ય સુરક્ષિત ઘટકો ઉમેરવામાં આવ્યા છે.
૪. અસલી ગ્રીન ફટાકડા ઓળખવાની રીત અને ક્યુઆર કોડ (QR Code)
બજારમાં નકલી ફટાકડા ‘ગ્રીન’ કહીને ન વેચાય તે માટે વિશેષ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે:
અસલી ગ્રીન ફટાકડાના બોક્સ પર CSIR-NEERI નો સત્તાવાર લીલા રંગનો લોગો હોય છે.
દરેક પેકેટ પર એક વિશિષ્ટ QR Code છાપેલો હોય છે.
*ગ્રાહક પોતાના સ્માર્ટફોનથી સરકાર ની સત્તાવાર એપ દ્વારા આ QR કોડ સ્કેન કરીને ઉત્પાદકનું લાઇસન્સ, બનાવટની તારીખ અને તેમાં વપરાયેલા કેમિકલ્સની વિગતો ચકાસી શકે છે.
૫. એક હકીકત: ગ્રીન ફટાકડા એટલે પ્રદૂષણ શૂન્ય નહીં!
એ સમજવું પણ ખૂબ જરૂરી છે કે ગ્રીન ફટાકડા એ પ્રદૂષણ સાવ નાબૂદ કરી દેતો કોઈ જાદુ નથી. તે સામાન્ય ફટાકડા કરતાં લગભગ ૩૦ ટકા ઓછું પ્રદૂષણ કરે છે, એટલે કે ૭૦ ટકા ધુમાડો તો તેમાં પણ નીકળે જ છે. જો લાખો લોકો એકસાથે ગ્રીન ફટાકડા ફોડે તો પણ હવાની ગુણવત્તા બગડી શકે છે. પરંતુ પરંપરાગત ફટાકડાના ઝેરી કેમિકલ્સથી થતા ગંભીર રોગો સામે આ એક ઘણું મોટું અને અસરકારક સુરક્ષા કવચ ચોક્કસ છે.
નોંધ: આ લેખનો હેતુ કોઈને ઉત્સવ મનાવતા અટકાવવાનો નથી પરંતુ ફટાકડાના ઇતિહાસ, તેના નિર્માણ અને તેની સાથે જોડાયેલા વિજ્ઞાનની રસપ્રદ જાણકારી આપવાનો છે.
….અતુલભાઈ ઠક્કર…. જામનગર
