શ્રીહરિકોટા (આંધ્રપ્રદેશ),
ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ આંધ્રપ્રદેશના શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરના બીજા લોન્ચ પેડ પરથી પોતાના GSLV-F18 રોકેટ દ્વારા NVS-03 નેવિગેશન સેટેલાઇટ (ઉપગ્રહ) નું સફળ પ્રક્ષેપણ કર્યું છે. આ પ્રક્ષેપણ ૩૦ ઓક્ટોબરના રોજ રાત્રે ૧૧:૫૧ વાગ્યે (IST) કરવામાં આવ્યું હતું, જે ભારતની ‘જિયોસિન્ક્રોનસ સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલ’ (GSLV) ની ૨૦મી ઉડાન હતી.
આ મિશનનો ઉદ્દેશ્ય ભારતની સ્વદેશી સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમ, ‘NavIC’ (નેવિક) ને મજબૂત કરવાનો હતો, જેને અગાઉ ઉપગ્રહોને લગતી કેટલીક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. NVS-03 ના સફળ પ્રક્ષેપણથી, સ્વતંત્ર પોઝિશનિંગ સેવાઓ (સ્થાન નિર્ધારણ સેવાઓ) માટે જરૂરી લઘુત્તમ ઉપગ્રહોની સંખ્યા ફરીથી પૂરી થવાની અપેક્ષા છે. આ પ્રક્ષેપણ પહેલાં, માત્ર ત્રણ ઉપગ્રહો પોઝિશનિંગ, નેવિગેશન અને ટાઇમિંગ (સમય નિર્ધારણ) સેવાઓ પૂરી પાડી રહ્યા હતા, જેના કારણે આ સિસ્ટમ સ્વતંત્ર રીતે સ્થાન નિર્ધારણ કરવામાં સક્ષમ નહોતી.
NavIC શું છે?
NavIC, જેનું પૂરું નામ ‘Navigation with Indian Constellation’ (નેવિગેશન વિથ ઇન્ડિયન કોન્સ્ટેલેશન) છે, તે ISRO દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી ભારતની સ્વદેશી સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમ છે. અગાઉ તેને ‘ઇન્ડિયન રિજનલ નેવિગેશન સેટેલાઇટ સિસ્ટમ’ (IRNSS) તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. તે ભારત અને તેની આસપાસના પ્રદેશમાં પોઝિશનિંગ, નેવિગેશન અને ટાઇમિંગ સેવાઓ પ્રદાન કરે છે.
આ સિસ્ટમનો વિકાસ વિદેશી સેટેલાઇટ નેવિગેશન નેટવર્ક્સ પર ભારતની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સ્થાન તથા સમયની માહિતી માટે એક સ્વતંત્ર સ્ત્રોત પૂરો પાડવાના હેતુથી કરવામાં આવ્યો હતો. NavIC ને ભારતીય મુખ્ય ભૂમિ અને દેશની સરહદોથી લગભગ ૧,૫૦૦ કિમી સુધીના વિસ્તારને આવરી લેવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. તેના ઉપયોગોમાં પરિવહન, દરિયાઈ નેવિગેશન, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, સ્થાન-આધારિત સેવાઓ અને સમયનું સિંક્રોનાઇઝેશન (સમય મેળવવો) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
ભારતે પોતાની નેવિગેશન સિસ્ટમ કેમ વિકસાવી?
ISRO એ NVS-03 નેવિગેશન સેટેલાઇટનું સફળ પ્રક્ષેપણ કર્યું.
એક સ્વતંત્ર નેવિગેશન નેટવર્કની જરૂરિયાત ખાસ કરીને ૧૯૯૯ના કારગીલ યુદ્ધ દરમિયાન સ્પષ્ટ થઈ હતી, જ્યારે ભારતને GPS માહિતી મેળવવામાં મર્યાદાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આ અનુભવે વિદેશી સિસ્ટમો પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહ્યા વિના, વિશ્વસનીય પોઝિશનિંગ ડેટા મેળવવાના વ્યૂહાત્મક મહત્વને ઉજાગર કર્યું. ત્યારબાદ, ભારતે NavIC વિકસાવ્યું જેથી મહત્વપૂર્ણ નેવિગેશન સેવાઓ માટે પોતાના જ ઉપગ્રહ માળખાનો ઉપયોગ કરી શકાય. મૂળ NavIC (નેવિક) પ્રણાલીમાં સાત ઉપગ્રહોનો સમાવેશ કરવા માટેની રચના કરવામાં આવી હતી, જેને ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશનોના નેટવર્કનું સમર્થન પ્રાપ્ત છે. આ પ્રણાલીનો વિકાસ અંદાજે ૨,૨૫૦ કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે કરવામાં આવ્યો હતો.
NavIC કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?
NavIC સુસંગત રિસીવરોને પોઝિશનિંગ (સ્થાન), નેવિગેશન (માર્ગદર્શન) અને સમયની માહિતી પૂરી પાડવા માટે ઉપગ્રહો અને ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશનોના નેટવર્કનો ઉપયોગ કરે છે. ઉપગ્રહો એવા સંકેતો (સિગ્નલ) પ્રસારિત કરે છે જે રિસીવરોને તેમનું સ્થાન નક્કી કરવામાં અને સચોટ સમય જાણવામાં મદદ કરે છે. આ સેવાઓનો ઉપયોગ વાહનો, મોબાઈલ ઉપકરણો, જહાજો અને અન્ય એવી પ્રણાલીઓમાં થઈ શકે છે જે NavIC ને સપોર્ટ કરે છે.
GPS જેવી વૈશ્વિક નેવિગેશન પ્રણાલીઓથી વિપરીત, NavIC મુખ્યત્વે ભારત અને તેની આસપાસના પ્રદેશને સેવા આપવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી હતી.
હાલમાં કેટલા NavIC ઉપગ્રહો કાર્યરત છે?
સંસદમાં રજૂ કરાયેલા સરકારી નિવેદન અનુસાર, હાલમાં ત્રણ ઉપગ્રહો – IRNSS-1B, IRNSS-1I અને NVS-01 – પોઝિશનિંગ, નેવિગેશન અને સમય સંબંધિત સેવાઓ પૂરી પાડી રહ્યા છે. NavIC દ્વારા પાયાની ‘સ્ટેન્ડઅલોન’ (સ્વતંત્ર) પોઝિશનિંગ સેવા પૂરી પાડવા માટે ઓછામાં ઓછા ચાર કાર્યરત ઉપગ્રહોની જરૂર હોય છે. હાલમાં માત્ર ત્રણ ઉપગ્રહો જ આ સેવાઓ આપી રહ્યા હોવાથી, આ પ્રણાલી અત્યારે સ્વતંત્ર રીતે પોઝિશનિંગ (સ્થાન નિર્ધારણ) કરવાની ક્ષમતા ધરાવતી નથી.
જોકે, NavIC ની સમય સંબંધિત સેવાઓ (ટાઈમિંગ સર્વિસીસ) કાર્યરત છે. તેથી, ભલે તેની પોઝિશનિંગ ક્ષમતાઓ પર અસર પડી હોય, પરંતુ આ પ્રણાલી સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગઈ નથી.
NVS-03 શું છે અને તેનું પ્રક્ષેપણ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
NVS-03 એ ISRO (ઈસરો) ની આગામી પેઢીની નેવિગેશન ઉપગ્રહ શ્રેણીનો ત્રીજો ઉપગ્રહ છે. તેને IRNSS કાર્યક્રમ હેઠળ નેવિગેશન સેવાઓ અવિરત ચાલુ રહે તે હેતુથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપગ્રહમાં અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલા એટોમિક ક્લોક (પરમાણુ ઘડિયાળો) ઉપરાંત સ્વદેશી રીતે વિકસાવવામાં આવેલી એટોમિક ક્લોક પણ લગાવવામાં આવી છે. ઉપગ્રહ આધારિત નેવિગેશન માટે એટોમિક ક્લોક અનિવાર્ય છે, કારણ કે સમયની સચોટતા રિસીવરોને ચોક્કસ સ્થાન નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
NVS-03 માં હાલના L5 અને S-બેન્ડ સિગ્નલોની સાથે L1 નેવિગેશન સિગ્નલનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ વધારાના સિગ્નલથી નેવિગેશન રિસીવરો અને તેને સપોર્ટ કરતા ઉપકરણો સાથેની સુસંગતતામાં વધારો થવાની અપેક્ષા છે. આ ઉપગ્રહ ભારતની ભૂમિ અને તેની ભૌગોલિક સીમાઓથી લગભગ ૧,૫૦૦ કિમી સુધીના વિસ્તારને આવરી લે તે રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.
ISRO એ NVS-03 નું પ્રક્ષેપણ ક્યારે અને ક્યાં કર્યું? મિશનની વિગતો-
સેટેલાઇટ: NVS-03
લોન્ચ વ્હીકલ (પ્રક્ષેપણ યાન): GSLV-F18
લોન્ચ તારીખ: 30 ઓક્ટોબર, 2026
લોન્ચ સમય: રાત્રે 11:51 વાગ્યે (IST)
લોન્ચ સ્થળ: સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર, શ્રીહરિકોટા ખાતેનું બીજું લોન્ચ પેડ
લક્ષિત ભ્રમણકક્ષા: જીઓસિન્ક્રોનસ ટ્રાન્સફર ઓર્બિટ (GTO)
GSLV-F18 એ ભારતની ‘જીઓસિન્ક્રોનસ સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલ’ (GSLV) શ્રેણીની 20મી ઉડાન હતી.
રોજિંદા જીવનમાં NavIC નો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે?
NavIC નો ઉપયોગ એવા અનેક ક્ષેત્રોમાં થાય છે, જે ચોક્કસ સ્થાન અને સમયની માહિતી પર આધારિત હોય છે.
આમાં શામેલ છે-
રેલ્વે: નેવિગેશન સેવાઓ ટ્રેન લોકોમોટિવ્સના રીઅલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગને સમર્થન આપી શકે છે.
માછીમારી અને દરિયાઈ સલામતી: આ સિસ્ટમ માછીમારીના જહાજોને નેવિગેશન અને સલામતી સંબંધિત સેવાઓમાં મદદ કરી શકે છે.
મોબાઇલ ફોન: સુસંગત સ્માર્ટફોન સ્થાન-આધારિત સેવાઓ માટે NavIC સિગ્નલોનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
પરિવહન: નેવિગેશન સેવાઓ માર્ગ પરિવહન અને વાહન ટ્રેકિંગને સમર્થન આપી શકે છે.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન: સેટેલાઇટ-આધારિત સ્થિતિ કટોકટી પ્રતિભાવ અને સ્થાન ટ્રેકિંગમાં સહાય કરી શકે છે.
સાથેના અહેવાલમાં પ્રકાશિત આંકડાઓમાં 10,400 થી વધુ ટ્રેન લોકોમોટિવ, લગભગ 40,000 માછીમારી જહાજો અને NavIC એપ્લિકેશનો અથવા સુસંગતતા સાથે સંકળાયેલા 60 થી વધુ મોબાઇલ હેન્ડસેટ મોડેલોનો સમાવેશ થાય છે.
NVS-03 મિશન વર્ષોની તકનીકી અડચણો પછી ભારતના સ્વદેશી નેવિગેશન નેટવર્કને મજબૂત બનાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. ભારત માટે, મોટો ઉદ્દેશ્ય એક વિશ્વસનીય નેવિગેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવાનો છે જે વિદેશી સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમ્સ પર નિર્ભરતા ઘટાડીને મહત્વપૂર્ણ સેવાઓને સમર્થન આપી શકે.
